کولبران و سوختبران؛ قربانیان خاموش سیاستهای مرزی جمهوری اسلامی ایران
کولبری در مناطق کُردنشین و سوختبری در سیستان و بلوچستان، سالهاست در پیوند با فقر، بیکاری، تبعیض و محرومیت ساختاری، به یکی از راههای تأمین معیشت بخشی از مردم این مناطق تبدیل شده است. افرادی که عمدتاً به دلیل نبود فرصتهای شغلی و فشارهای اقتصادی به این فعالیتهای پرخطر روی میآورند، در مسیرهای مرزی با خطراتی چون تیراندازی نیروهای نظامی، مین، سقوط از ارتفاع و حوادث جادهای مواجهاند.بر اساس گزارشهای نهادهای حقوق بشری، در شش ماه نخست سال ۲۰۲۶ دستکم ۱۶ کولبر و سوختبر در پی این مخاطرات جان خود را از دست داده یا مجروح شدهاند؛ ۹ نفر جان باخته و ۷ نفر مجروح شدهاند.
آمار سالانه: بر اساس گزارش سالانه مرکز آمار مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در سال ۱۴۰۴ دستکم ۸ کولبر در پی مخاطرات مسیرهای مرزی، شرایط جغرافیایی و اقلیمی و تعقیبوگریز نیروهای نظامی دچار حادثه شدند که ۴ نفر جان باختند و ۴ نفر زخمی شدند. همچنین، در همین سال، شلیک مستقیم نیروهای نظامی به کشتهشدن ۱۵ کولبر و ۲۳ سوختبر و زخمیشدن ۲۲ کولبر و ۱۳ سوختبر انجامید. از جمله کولبران کشتهشده میتوان به محمد رحیمی، رحمان رسولزاده، ریبوار محمدزاده و مهدی شریفی و… و همچنین از جمله سوختبران کشتهشده به رحمان زاروزهی، داوود زاروزهی، عبدالراشد فاضلی و مسعود گلهپچه و… اشاره کرد. ۸۴ سوختبر دیگر در جریان تعقیبوگریز نیروهای نظامی یا حوادث جادهای مرتبط با فعالیت خود دچار حادثه شدند.
خرداد و تیر ۱۴۰۵: در ماههای خرداد و تیر ۱۴۰۵ نیز دستکم ۱۰ کولبر و سوختبر هدف تیراندازی نیروهای نظامی قرار گرفتند که بر اساس گزارشهای منتشرشده، ۳ کولبر و ۳ سوختبر جان باختند و ۳ کولبر و یک سوختبر زخمی شدند. از جانباختگان شناساییشده این حوادث میتوان به صلاح خوشنمک، وزیر رحیمی، مطلب خیبری، گهرام گمشادزهی، یاسر ازبکزهی و عبدالباسط کرنگش اشاره کرد. همچنین زانیار ایراننژاد، کولبر ۲۸ ساله اهل سردشت، در تیرماه ۱۴۰۵ در پی تیراندازی مستقیم نیروهای مرزبانی در ارتفاعات تهته در مرز هورامان جان باخت.
در میان قربانیان، عبدالباسط کرنگش تنها ۱۵ سال داشت، موضوعی که بار دیگر ضرورت بررسی جدی و مستقل موارد استفاده از سلاح گرم علیه کولبران و سوختبران را برجسته میکند.
فاصله میان گفتار و عملکرد: علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، در اردیبهشت ۱۳۹۵ و در سخنانی درباره مقابله با قاچاق کالا، تصریح کرد که منظور از قاچاق، «آن کولهبر ضعیف» نیست و برخورد باید با شبکهها و باندهای بزرگ قاچاق صورت گیرد. او همچنین فقر، بیکاری و نیازهای معیشتی را از عواملی دانست که بسیاری از افراد را به کولبری سوق میدهد.
با وجود چنین اظهاراتی، در سالهای پس از آن، تیراندازی نیروهای نظامی به کولبران و سوختبران همچنان ادامه داشته است. این وضعیت، فاصله میان اذعان مقامات به شرایط اقتصادی و معیشتی این افراد و شیوه برخورد عملی با آنان را آشکار میکند. مسئله کولبری و سوختبری را نمیتوان صرفاً از منظر امنیتی و انتظامی نگریست. هنگامی که فقر، بیکاری و نبود فرصتهای شغلی پایدار، افراد را به فعالیتهای پرخطر مرزی سوق میدهد، راهحل پایدار در ایجاد فرصتهای شغلی، رفع تبعیض و تأمین امکان یک زندگی شایسته است، نه استفاده از سلاح گرم و برخورد قهری.
تعهدات قانونی و حقوق بشری: وضعیت کنونی کولبران و سوختبران با برخی اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز در تعارض است. اصل سوم، بند ۹، دولت را موظف به رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه میکند و بند ۱۲ همین اصل بر پیریزی اقتصادی صحیح و عادلانه با هدف ایجاد رفاه، رفع فقر و برطرفکردن محرومیتها، از جمله در زمینه کار، تأکید دارد.
از منظر حقوق بینالملل نیز با استناد به اعلامیه جهانی حقوق بشر بخصوص ماده2 : عدم تبعیض، ماده ۳: حق حیات، ماده ۲۳: حق امنیت کار، ماده۲۵: حق خوراک و مسکن و مراقبتهای طبی و خدمات لازم اجتماعی برای همه تأکید دارند.
همچنین، هدف هشتم اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد ۲۰۳۰ بر رشد اقتصادی پایدار، اشتغال کامل و مولد و کار شایسته تأکید دارد.
ما فعالان حقوق بشر، برخورد مسلحانه و خشونتآمیز با کولبران و سوختبران را محکوم میکنیم و خواهان توقف فوری تیراندازی و هرگونه برخورد خشونتآمیز با آنان هستیم.
دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است به جای رویکرد قهری و امنیتی، با اتخاذ سیاستهای مؤثر اقتصادی و اجتماعی، زمینه اشتغال پایدار، رفع تبعیض و تأمین معیشت شایسته را برای ساکنان مناطق مرزی فراهم کند، بهگونهای که تأمین هزینه زندگی، افراد را ناچار به پذیرش خطرهای مرگبار کولبری و سوختبری نکند.
حفظ جان انسانها و تأمین امکان یک زندگی شایسته، نمیتواند تابعی از محل زندگی، وضعیت اقتصادی یا نوع فعالیت معیشتی آنان باشد.
۱۶۷۲
کانون دفاع ار حقوق بشر در ایران
کمیته دفاع از حقوق اقوام و ملل ایرانی
آخرین دیدگاهها